سه شنبه ۱۴ آذر ۱۳۹۶ ۱۱:۱۸
کاراکترهایی برای باورستیزی/ رسا

به گزارش سرویس فرهنگی اجتماعی خبرگزاری رسا،عبد الصالح شمس اللهی:  ریشه‌های عملکرد هر جامعه را باید در ریشه‌های  اعتقادی آن جامعه جستجو کرد و یا به تعبیر دیگر کنش‌ها و واکنش‌های فردی و اجتماعی رابطه مستقیم با گزاره‌های فکری و اعتقادی افراد آن جامعه دارد و اگر جریانی بخواهد جامعه را تسخیر کند باید به […]

به گزارش سرویس فرهنگی اجتماعی خبرگزاری رسا،عبد الصالح شمس اللهی:  ریشه‌های عملکرد هر جامعه را باید در ریشه‌های  اعتقادی آن جامعه جستجو کرد و یا به تعبیر دیگر کنش‌ها و واکنش‌های فردی و اجتماعی رابطه مستقیم با گزاره‌های فکری و اعتقادی افراد آن جامعه دارد و اگر جریانی بخواهد جامعه را تسخیر کند باید به نقطه باوری آن جامعه نفوذ کرده و این گزاره‌ها را دستخوش تغییر نماید.

اما آنچه مانع از این تغییر است تعصب افراد بر سر این گزاره‌ها‌ست که گاه ریشه‌های علمی و در اکثر موارد پایه‌های عاطفی و احساسی دارد به گونه‌ای که به این سادگی نمی‌توان آن را تغییر داد به همین دلیل معمولا جریان‌ها استعماری در جوامع دینی اقدام به وهن و تقدس زدایی از گزاره‌های اعتقادی دینی و ملی می‌نمایند تا دیگر آن تعصب وجود نداشته باشد و بتوان به راحتی آن گزاره ها را حذف نمود.

یکی از راهکارهای وهن و تقدس زدایی، تمسخر علمدران و نیز مؤلفه‌های اعتقادی آن جامعه است؛ این راهبرد در جبهه باطل از گذشته تاکنون جزء اصلی‌ترین راهبردها برای ایجاد بی‌تفاوتی و بی‌رغبتی به ریشه‌های اعتقادی جوامع به شمار می‌رفته و حتی در نقل‌های تاریخی آمده است که فرعون برای آن‌که مردم را نسبت به حضرت موسی(ع) بی رغلت کند دلقکی را مامور نموده بود تا در کوی و برزن به تمسخر موسی کلیم بپردازد تا مردم از همنشینی با موسی احساس خجالت کنند و از این رهگذر این پیامبر الهی تنها بماند. از آنجا که این مکر در میان افراد کم اطلاع تاثیر فراوانی داشته حضرات معصومین(ع) با همه رحمت و شفقتی که داشتند به شدید‌ترین وجه با آن برخورد می‌کردند؛ برخوردهایی که گاه در فحاشی‌های مستقیم نسبت به اهل بیت(ع) از آن نشانی نمی‌بینیم؛ به‌عنوان مثال در زمان رسول خدا (ص) کفار فردی را استخدام کردند تا پشت سر ایشان چون دلقکان شکلک درآورد و دیگران به پیامبر(ص) بخندند و به این وسیله شخصیت پیامبر(ص) سبک شود؛ در همین حین پیامبر(ص) با صدای بلند فرمودند: «همان‌گونه که هستی بمان» و فرد در همان حال درحالی‌که زنده بود خشک شد که بعد با وساطت عده‌ای پیامبر(ص) او را بخشید؛ این‌گونه برخوردها در سیره سایر ائمه مثل امام باقر(ع) و امام رضا (ع) نیز مشاهده می‌شود.

اما از آنجا که غیرت دینی در جوامع نسبتا یک دست، اجازه تمسخر مستقیم را نمی‌دهد جریان‌های معاند معمولا از یک قانون روانشناسی به اسم قانون تداعی استفاده می‌کنند. در قانون تداعی از واژگان مشابه در بسترهای مختلف به کرات استفاده می‌شود، به گونه‌ای که با یادآوری یکی، همزاد آن به ذهن می‌آید و انسان در مورد هر دو موضع واحد اتخاذ می‌کند. به اعتقاد ارسطو، اگر شیء با معلومات دیگری ارتباط داشته باشد، وجود یکی، موجب یادآوری دیگری خواهد شد؛ هم‌چنین او معتقد بود که هر چه دو پدیده با هم بیشتر تجربه شوند، تجربه یا یادآوری یکی از آن دو با احتمال بیشتری دومی را به یاد خواهد آورد. او برای یادآوری، سه اصل را مشخص ساخت: مجاورت، مشابهت و تضاد.(محمد پارسا، روان‌شناسی یادگیری)

چند سالی است و از زمان شکل‌گیری شبکه های اجتماعی این ترفند مورد توجه بیشتری قرار گرفته است و کانال‌های طنز در فضای مجازی هر چند‌وقت یک‌بار اقدام به ساختن کاراکترهایی می‌کنند که اگر چه در ظاهر یک طنز ساده است ولی با یک بررسی ساده در زیرپوست این طنزها قانون تداعی را می‌توان پیدا کرد. به عنوان مثال کاراکتر طنز جعفر که در طنزهای مجازی برای مدتی فراگیر شده بود با پیش زمینه استفاده از قانون تداعی خلق شده بود؛ همان‌گونه که خواننده محترم مطلع است مذهب شیعه را به نام امام ششم، حضرت جعفر بن محمد الصادق(ع) شناخته شده و این مذهب را مذهب جعفری می‌نامند حال تصور بفرمایید این کاراکتر در فضای مجازی هزاران بار تکرار شود و میلیون‌ها نفر برای هم فوروارد کنند، آن‌وقت برای نام جعفر همزادی طنز درست شده است که وقتی مخاطب نام امام ششم شیعه را می‌شنود به صورت ناخود‌آگاه آن کارکتر طنز را در کنار نام این امام مقدس تصور می‌کند و باز به صورت ناخودآگاه در درون خود جایگاه آن شخصیت عظیم را تنزل یافته می‌بیند و یا خلق کاراکتر جدیدی که این روزها تحت عنوان مجید در فضای مجازی انجام شده است می‌تواند مشهور‌ترین نام قرآن، کتاب ایدئولوژیک مسلمین را در ذهن‌ها تداعی کند و به مرور شنیدن نام قرآن مجید را تداعی گر گربه ای کند که اسباب خنده بینندگان را فراهم می‌نماید.

شاید این تحلیل مورد پذیرش بعضی قرار نگیرد، اما با یک جستجوی ساده می‌توان حجم گسترده ای از تولیدات طنز را به دست آورد که جنبه های مختلفی را مورد هجمه نرم قرار داده است و انسان تیزبین به این سادگی باور نخواهد کرد که در پس پرده این حجم از تولیدات هیچ جریان و یا سازمان معاندی وجود نداشته باشد.

 حجت الاسلام عبدالصالح شمس‌اللهی، پژوهشگر حوزوی

آخرين اخبار