یکشنبه ۰۱ تیر ۱۳۹۳ ۱۰:۲۴
عقل معاش در سبک زندگی اسلامی / منتشره در کیهان

نوشتار حاضر با توجه به اهمیت بحث سبک زندگی اسلامی به عقل معاش و جایگاه آن در زندگی  توجه می کند و در دو حوزه درآمدها و معیار های هزینه نمودن آن به بحث پیرامون این مساله می  پردازد. یکی از معیار های مهم سبک زندگی اسلامی مساله اقتصاد و نحوه مدیریت مسائل مالی است.  […]

3232323232

نوشتار حاضر با توجه به اهمیت بحث سبک زندگی اسلامی به عقل معاش و جایگاه آن در زندگی  توجه می کند و در دو حوزه درآمدها و معیار های هزینه نمودن آن به بحث پیرامون این مساله می  پردازد.

یکی از معیار های مهم سبک زندگی اسلامی مساله اقتصاد و نحوه مدیریت مسائل مالی است.  در سبک زندگی اسلامی در مساله اقتصاد اصولی حاکم است که در صورت فقدان آنها در خانواده  زندگی به جای گرفتن رنگ الهی رنگ مادی به خود می گیرد.
در اسلام اصل تعالی انسان و رشد به سمت معنویت است؛ و مسائل مالی و اقتصادی به عنوان  ابزار مطرح است؛ و اگر این مساله در خانواده لحاظ شود مفهوم آن چنین است که باید به دیدی  ابزاری به اقتصاد خانواده نگاه کرد؛ یعنی اقتصاد و مسائل مالی را در خانواده باید به گونه ای  مدیریت  نمود که در خدمت رشد و تعالی انسان قرار بگیرد.
مدیریت اقتصادی یکی از سه رکن کمال است؛ به این معنا که اگر کسی این رکن را نداشته باشد در رسیدن به کمالات انسانی می‌لنگد.
«عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ قَالَ الْکَمَالُ کُلُّ الْکَمَالِ التَّفَقُّهُ فِی الدِّینِ وَ الصَّبْرُ عَلَى النَّائِبَةِ وَ تَقْدِیرُ الْمَعِیشَةِ۱»
«امام باقر (ع) فرمودند کمال، تمام کمال، به تفقه در دین و صبر بر مصیبت و برنامه ریزی در معیشت است.»
و نکته دقیق این است که کسی که این رکن را مراعات نکند دنیا و آخرتش بر باد رفته است؛ و در یک کلام زندگیش عاری از خیر خواهد بود.
«عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ قَالَ مَا خَیْرٌ فِی رَجُلٍ لَا یَقْتَصِدُ فِی مَعِیشَتِهِ مَا یَصْلُحُ لَا لِدُنْیَاهُ وَ لَا لآِخِرَتِهِ۲»
«امام باقر(ع) فرمودند: خیر ندارد مردی که در معیشتش مقتصد نیست و اصلاح نخواهد شد، نه دنیای او و نه آخرتش. »
مراحل مدیریت اقتصادی خانواده در اسلام
در آمد
یکی از اصلی ترین سر فصل های مدیریّت اقتصادی در اسلام کسب درآمد حلال برای گذران امور زندگیست که به آن اهتمام ویژه شده است؛ تا آنجا که کسب در آمد برای امور زندگی را در تراز جهاد فی سبیل الله قرار داده اند:
«قَالَ الصادق الْکَادُّ عَلَى عِیَالِهِ مِنْ حَلَالٍ کَالْمُجَاهِدِ فِی سَبِیلِ اللَّهِ۳»
«امام صادق (ع) فرمود:کسی که در راه کسب روزی حلال برای خانواده اش تلاش کند مانند مجاهد در راه خداست. »
و به همین اندازه که به طلب روزی تاکید شده است از ترک طلب نهی گردیده تا آنجا که رسول خدا(صلی الله علیه و آله و سلم) با تارک طلب روزی اعلام بغض و دشمنی نموده است.
«على بن عبد العزیز گوید: امام صادق (ع) از من سؤال فرمود:عمر بن مسلم چه مى‏کند؟ عرض کردم فدایت شوم به عبادت رو کرده و دست از کسب و کار کشیده است، فرمود: اى واى! آیا نمى‏داند کسى که کار را رها کندهیچ دعائى از او به اجابت نمى‏رسد، بعد فرمود: جماعتى از اصحاب رسول خدا (ص) هنگامى که آیه شریفه‏ «وَ مَنْ‏ یَتَّقِ‏ اللَّهَ‏ یَجْعَلْ لَهُ مَخْرَجاً» نازل شد مغازه‏هاى خود را بستند و در مسجد به عبادت رو آوردند و با خود مى‏گفتند که خداوند ما را کفایت کرد، و این موضوع به گوش رسول خدا صلّى اللَّه علیه و آله رسید نزد آنها فرستاد و پرسیدند چه چیز شما را بدین کار که کرده‏اید واداشت؟ گفتند: یا رسول اللَّه خداوند خود روزى ما را تکفّل فرموده لذا ما به عبادت و پرستش او رو کرده‏ایم، فرمود: به‌راستى که هر کس چنین کند دعایش را خداوند اجابت نفرماید، بر شما باد که طلب روزى کنید و به کار و حرفه‏اى بپردازید، سپس فرمود: من دشمن دارم آن کس را که کار را ترک کند و دهان به روى آسمان بگشاید و بگوید: خداوندا، مرا روزى ده، و کوشش را رها کند. ۴ »
نکته قابل توجه این است که در اسلام، در تقسیم مسئولیت‌ها وظیفه کسب درآمد به عهده مرد نهاده شده است و به زن هیچ مسئولیتی در این زمینه داده نشده لذا فقها به اتفاق و اجماع نفقه را حق زن و وظیفه مرد دانسته اند؛ بر عکس جامعه غرب زده امروز که مسئولیت کسب در آمد بین زن و مرد تقسیم شده و زنان هم‌پا و دوشادوش مردان، در عرصه کسب و کار حضور دارند و این متاسفانه منشأ بسیاری از مشکلات گردیده است.
هزینه
پس از آنکه در آمد توسط مرد کسب شد، نوبت به خرج کردن این در آمد می‌رسد. شاید مسأله چگونه بهره بردن و خرج کردن مهم‌ترین قسمت مرتبط با سبک زندگی خانوادگی باشد؛ این بخش اگر صحیح مدیریت نشود از هر طرف که زیاده روی شود آثار سوء و ناراحت کننده ای خواهد داشت؛ در این بخش میانه روی و مراعات اقتصاد که از نشانه های مؤمن است بسیار ضروری‌است.امیر المومنین(ع) در خطبه متقین به همام می‌فرماید: مومنین کسانی هستندکه:
«مَلبَسُهُمُ الاقتِصَاد. ۵»
«پوشش آنها میانه روی در امور است»
در این بخش مدیر خانه باید سه نکته را مراعات کند
نگاه به دخل و تهیه نیاز مندی‌ها به ترتیب اولویت
مدیر خانواده اگر می‌خواهد مطابق الگوی اسلامی زندگی کند، باید تلاش کند که با در آمدی که کسب کرده، پس از محاسبه توان اقتصادی خود، اولویت‌های خانه را تهیه نماید؛ اولویّت‌هایی مثل خوراک، پوشاک، مسکن، درمان و تحصیل.
نکته مهم این است که عدم دقت در این بخش می‌تواند تمام زندگی یک فرد را مختل کند؛ زیرا انسان به واسطه همین امور اولیه امکان سایر فعالیت‌ها اعم از مادی و معنوی را پیدا می‌کند. البته این مطلب نباید مغفول بماند که روح‌های بزرگ و الهی حتی با کمبود گسترده در این زمینه‌ها هم به فعالیت خود ادامه می‌دهند؛ امّا این در توان هر انسانی نیست و هرکسی نمی‌تواند با سختی کمبود نیازهای اولیه بسازد؛ که فرموده‌اند:‌ کار نیکان را قیاس از خود مگیر.
وسعت در معیشت در حد شان و عرف محل زندگی
مطابق نظر برخی از متدینین نا آگاه زهد باید به صورت تحمیلی باشد؛ به این معنا که پدر خانواده که می‌خواهد زاهدانه زندگی کند، پس برای سایرین نیز باید در حد زنده ماندن مایحتاج زندگی را تهیه کند، در صورتی که در اسلام از مستحبّات این است که مرد در صورت امکان و در حدود شرع و عرف به خانواده خود وسعت دهد؛ و اجازه ندهد که آن‌ها در سختی و مشقت بیفتند.
جلو گیری از اسراف و تبذیرو تجمل
رکن سوم مدیریت اقتصادی جلو گیری از اسراف و تبذیر و تجملات است. در اسلام همان‌گونه که نحوه کسب ملاک است، چگونگی خرج هم مهم است؛ انسان به صرف این‌که مالی را از طریق مشروع کسب نموده است نمی تواند آن را در هر راهی که خواست هزینه کند؛ بلکه باید از هرگونه اسراف و تبذیر بپرهیزد و سادگی در زندگی را بر تجملات آن ترجیح دهد؛ این بخش در موضوع صرف هزینه‌ها بخشی‌است که رنگ زندگی را از الهی به مادی تغییر خواهد داد.
زندگی زهرای مرضیه (س) و امیر المومنین(ع) نمونه ای بارز از یک زندگی ساده و بدون اسراف و تبذیر و تجملات دنیایی است.
«مراسم ازدواج سرور زنان جهان در نهایت زهد و سادگى صورت گرفت تا الگو و نمونه کاملى براى ازدواج اسلامى باشد و مسلمانان بدانند تشریفات و زر و زیور ظاهرى هیچ تأثیرى در سرانجام زندگى و خوشبختى زوجین ندارد و متوجّه باشند که اگر مسأله رعایت شئونات طرفین مطرح باشد، هیچ زنى از نظر شرافت و قدر همپایه فاطمه (س) سرور زنان دو عالم نبوده، همان طور که هیچ مردى از نظر کرامات و فضایل همقدر و همشأن سرور اوصیاء على مرتضى (ع) نیست.
مهریّه زهراى مرضیه (س) ۴۸۰ یا ۵۰۰ درهم نقره بود و جهیزیه آن حضرت که از محل فروش زره امیر مؤمنان (ع) تهیّه شد، عبارت بود از:
۱ -پیراهنى به بهاى هفت درهم. ۲- روبندى به بهاى چهار درهم. ۳- تختخوابى از برگ و ساقه درخت خرما. ۴- دو تشک از پشم گوسفند و لیف خرما. ۵- چهار بالش پر شده از گیاه خوشبوى (اذخر) ۶- پرده نازکى از جنس پشم. ۷- یک تخته حصیر. ۸- یک آسیاب دستى. ۹- یک تشت مسى. ۱۰- یک مشک پوستى. ۱۱- یک کاسه چوبین. ۱۲- دو مشک کهنه آب. ۱۳- یک آفتابه. ۱۴- دو کوزه سفالین. ۱۵- یک سفره چرمین. ۱۶- مقدارى عطر. ۱۷- یک چادر بافت کوفه.
امیر مؤمنان على (ع) نیز خانه خود را با ریگ هاى نرم مفروش نمود و فرشى از پوست و بالشى از لیف خرما مهیّا نمود و به این ترتیب خانه خود را براى ورود نو عروس بى‏همتاى خویش آماده ساخت، پس از تهیّه مقدمات، رسول خدا (ص) خطبه عقد را جارى نمود و پس از آن فرمود تا طبقى از خرماى نورس را در میان حضّار تقسیم کنند. ۶»
«وَ قَالَ الصادق (علیه السلام) مِنَ الْمُرُوءَةِ أَنْ تَقْتَصِدَ فَلَا تُسْرِفَ وَ تَعِدَ فَلَا تُخْلِف‏.۷»
«مروت این است که فرد میانه روی در امور مالی پیشه کند و اسراف نکند و وعده بدهد و تخلف نکند.»
آینده نگری همراه با توکّل
در تمام زندگی‌ها اموری غیر قابل پیشبینی مثل مریضی و یا اموری قابل پیشبینی مثل عقد و عروسی وجود دارد، که تبعاً نیاز به هزینه دارد؛ یکی از نکاتی که در بحث مدیریت اقتصادی مطرح است آینده نگری در امور اقتصادی‌است؛ که امروزه از آن به پس انداز یاد می‌شود. انسان باید برای زندگی خود برنامه داشته باشد و این به هیچ وجه با توکّل منافات ندارد.
«در حدیث امام صادق (ع) آمده بود: «شترت‏ را ببند و بر خدا توکّل کن»، اشاره به معناى درست «توکّل» است. چون جهان را خداوند بر جریان اسباب قرار داده است. و همان اسباب نیز به لطف او کارآیى دارد؛ پس هم باید «شتررا بست» و هم «بر خدا توکّل کرد». اگر شتر را نبندى، به اسباب کار عالم توجّه نکرده‏اى، و اگر پس از بستن به خدا توکّل نکنى، اسباب را قادر بالذّات دانسته‏اى، و این چنین نیست. قدرت و کارآیى اسباب نیز، از مسبّب الاسباب است- چنان که در دعاى هفتم، از «صحیفه سجّادیّه» آمده است: و تَسَبَّبَت بِلُطفِکَ الأَسبَابِ. »۸
البته این پس انداز مالی با احتکار مایحتاج مردم متفاوت است؛ پس‌انداز یعنی جمع کردن مال به مقداری که در موقع لزوم،انسان، محتاج دیگران نشود؛ اما جمع کردن مایحتاج مردم از ترس نرسیدن روزی این خلاف توکّل و جوانمردیست و در لسان اهل بیت(ع) از آن نهی شده است.
«معتب از امام صادق (ع) روایت میکند: زمانی در مدینه سختی فراگیر شد امام(ع) مرا صدا زد و فرمود چه مقدار از طعام در منزل داریم؟ عرض کردم آن مقداری که ماه های زیادی ما را کفایت کند، حضرت فرمودند آن‌ها را به بازار ببر و بفروش؛ عرض کردم در مدینه غذا گیر نمی‌آید حضرت فرمودند: بفروش! وقتی فروختم و بازگشتم، حضرت فرمودند هر روز به میزان نیازمان تهیه کن و بعد فرمودند قوت خانه مرا نیمی جو و نیمی گندم قرار بده؛ در حالی که خدا می‌داند من می‌توانم همه را گندم قرار بدهم؛ ولی دوست دارم خدا مرا در حالی ببیند که به نیکویی تدبیر منزل می‌کنم. ۹ »
همان‌گونه که از روایت فوق مشخص شد، حضرت آینده نگری را از احتکار و زالو صفتی جدا کردند و هر کدام را در جایگاه خود معرفی نمودند.
امور معنوی
خانواده اسلامی بخشی از در آمد خود را صرف امور معنوی خود می‌کند؛ به عنوان مثال، انفاق یکی از نکاتی‌است که انسان مسلمان در هنگام برنامه ریزی اقتصادی برای خانواده خود باید آن را لحاظ کند. در سبک زندگی اسلامی انسان نسبت به اطرافیان خود مسئول است و باید به ترتیب قرابت و نزدیکی، نسبت به وضعت اقتصادی آن‌ها توجه داشته باشد البته در اینجا هم تدبیر نیاز است و نباید زیاده روی کرد به گونه ای که تکلیف انسان در مورد خانواده خود مورد خلل قرار گیرد؛ به روایت تکان دهنده زیر توجه کنید:
«رسول خدا (ص) فرمود: پنج خرما، یا پنج گرده نان، یا چند دینار، یا درهم که آدمى به‌دست مى‏آورد و می‌خواهد آن‌ها را خرج کند، شایسته‏ترین افراد [به‌ترتیب‏] پدر و مادرند، و گروه دوم خود و عائله‏اش مى‏باشد، و سوم خویشان و برادران (هم‌کیشان) مؤمن او مى‏باشند، و چهارم بر همسایگان فقیر، و پنجم در راه خدا (جهاد) خرج کند؛ که اجرش از همه کمتر است. و پیامبر(ص) به آن مرد انصارى- که هنگام مرگ تمام دارائى خود را که پنج یا شش برده بوده آزاد نمود، در حالى که فرزندانى کوچک داشت، فرمود: اگر پیش از دفن مرا از کارش باخبر ساخته بودید، اجازه نمی‌دادم او را در قبرستان‏ مسلمانان‏ دفن کنید! کودکانى خردسال را وانهاده تا از مردم گدائى کنند!۱۰»
در روایت فوق هم اولویت‌ها بیان شده است و هم جلو گیری از اسراف در بخشش؛ پس در این بخش نیز نباید دقت در عمل را فراموش نمود.
از مجموع نکات گذشته این‌گونه بر می‌آید، که خانواده ای را می‌توان در جرگه خانواده های اسلامی دانست که مرد خانواده از حلال کسب می‌کند و با در نظر گرفتن اولویت‌ها، بدون بخل و اسراف، برای خانواده خود خرج می‌کند و با لحاظ آینده نگری بخشی را در امور معنوی همچون انفاق صرف می نماید.
____________________
۱- اصول کافی ،ج۱ ، ص۳۲
۲- وسائل‏الشیعة،ج۱۷،ص۶۶
۳- من‏لایحضره‏الفقیه ،ج۳، ص۱۶
۴- همان،ص۱۹۲
۵- نهج البلاغه ،خطبه۱۹۳، ص۲۸۷
۶- ترجمه قصص الأنبیاء جزائرى، ص۷۱۶
۷- مستدرک‏الوسائل، ج۱۳، ص۵۴
۸- محمد رضا حکیمی و دیگران،الحیاة،ترجمه احمد آرام،ج‏۴،ص۶۵۱
۹- تهذیب‏الأحکام، ج۷، ص۱۶۱
۱۰- تحف العقول، ص۳۲۸

لینک کیهان

آخرين اخبار